Όλες οι θρησκείες, με τους ημίθεους και τους προφήτες τους, τους μεσσίες και τους αγίους τους, δημιουργήθηκαν απ' την προκατειλημμένη φαντασία των ανθρώπων, οι οποίοι δεν είχαν επιτύχει την πλήρη αξιοποίηση και την πλήρη απόκτηση των ικανοτήτων τους. Συνεπώς, ο θρησκευτικός παράδεισος δεν είναι τίποτα άλλο παρά ο αντικατοπτρισμός μέσα στον οποίο ο άνθρωπος, εκστατικός απ' την άγνοια και την πίστη, ανακαλύπτει τη δική του εικόνα, αλλά μεγεθυμένη και αντεστραμμένη -δηλαδή θεοποιημένη. Η ιστορία των θρησκειών, της γέννησης, του μεγαλείου και της πτώσης των Θεών, οι οποίοι διαδέχονται ο ένας τον άλλον στην ανθρώπινη πίστη, δεν είναι, συνεπώς, τίποτα άλλο παρά η εξέλιξη της συλλογικής ευφυΐας και συνείδησης του ανθρώπινου είδους. Όποτε ανακάλυπταν, στην πορεία τής ιστορικά αυξανόμενης προόδου τους, είτε στους εαυτούς τους είτε στην εξωτερική φύση, μια ποιότητα, ή ακόμα κι ένα μεγάλο ελάττωμα, ή οτιδήποτε άλλο, το απέδιδαν στους Θεούς τους, αφού τους είχαν μεγαλώσει και μεγεθύνει πέρα από κάθε μέτρο, όπως συνηθίζουν να κάνουν τα παιδιά, με μια πράξη της θρησκευτικής φαντασίας τους... Με όλο τον οφειλόμενο σεβασμό, λοιπόν, στους μεταφυσικούς και θρησκευτικούς ιδεαλιστές, φιλόσοφους, πολιτικούς ή ποιητές: η ιδέα του Θεού συνεπάγεται την παραίτηση απ' την ανθρώπινη λογική και τη δικαιοσύνη. Είναι η πιο αποφασιστική άρνηση της ανθρώπινης ελευθερίας, και αναπόφευκτα καταλήγει, θεωρητικά και πρακτικά, στην υποδούλωση του ανθρώπινου είδους.
Μιχαήλ Μπακούνιν,
«Θεός και Κράτος»
