Slavoj Žižek (περί αθεϊσμού)

Σλάβοϊ Ζίζεκ

       Οι φονταμενταλιστές κάνουν (ό,τι αντιλαμβάνονται ως) καλές πράξεις προκειμένου να εκπληρώσουν το θέλημα του Θεού και να κριθούν άξιοι σωτηρίας· οι αθεϊστές τις κάνουν απλώς επειδή αυτό είναι το σωστό. Αυτό δεν είναι και η πιο θεμελιώδης εμπειρία μας της ηθικής; Όταν κάνω μια καλή πράξη, δεν την κάνω αποβλέποντας να κερδίσω την εύνοια του Θεού, την κάνω επειδή δεν μπορώ να κάνω αλλιώς -αν δεν την έκανα, δεν θα μπορούσα να κοιτάξω τον εαυτό μου στον καθρέφτη. Μια ηθική πράξη είναι εξ ορισμού η ίδια της η ανταμοιβή. Ο οικονομολόγος και φιλόσοφος του 18ου αι. Ντέιβιντ Χιουμ [David Hume], που πίστευε στο Θεό, διατύπωσε αυτή την άποψη πολύ εύστοχα, όταν έγραψε ότι ο μόνος τρόπος να δείξουμε αληθινό σεβασμό στο Θεό είναι να ενεργούμε ηθικά αγνοώντας την ύπαρξη του Θεού.
      Το μόνο που χρειάζεται να προσθέσουμε εμείς σ' αυτό είναι: γιατί λοιπόν να μη διαγράψουμε τον ίδιο τον Θεό και να κάνουμε το καλό απλώς για να το κάνουμε; Δεν είναι ν' απορεί κανείς που, σήμερα, αυτή η καθαυτό χριστιανική ηθική στάση επιβιώνει κυρίως στον αθεϊσμό;

      Η ιστορία του ευρωπαϊκού αθεϊσμού, από τις αρχαιοελληνικές και τις ρωμαϊκές απαρχές του, προσφέρει ένα μάθημα αξιοπρέπειας και θάρρους. Πολύ περισσότερο από τα περιστασιακά ξεσπάσματα ηδονισμού, εκείνο που τον χαρακτηρίζει είναι η επίγνωση της πικρής κατάληξης κάθε ανθρώπινης ζωής, αφού δεν υπάρχει καμιά ανώτερη εξουσία η οποία να επιμελείται το πεπρωμένο μας και να εγγυάται την ευτυχή έκβασή του. Συγχρόνως, οι αθεϊστές πασχίζουν να εκφράσουν το μήνυμα της χαράς, που προέρχεται όχι από μιαν απόδραση από την πραγματικότητα, αλλά από την αποδοχή της και την προσπάθεια να βρούμε δημιουργικά τη θέση μας μέσα σ' αυτήν. Εκείνο που κάνει αυτή την υλιστική παράδοση μοναδική, είναι ο τρόπος που συνδυάζει την ταπεινή επίγνωση ότι δεν είμαστε κυρίαρχοι του σύμπαντος, αλλά απλώς μέρη ενός πολύ ευρύτερου όλου το οποίο είναι εκτεθειμένο σε απρόβλεπτα καπρίτσια της μοίρας, με την προθυμία να επωμιστούμε το μεγάλο βάρος της ευθύνης για την πορεία που χαράζουμε στη ζωή μας. Με την απειλή τής απρόβλεπτης καταστροφής να επικρέμαται πανταχόθεν, δεν είναι αυτή η στάση περισσότερο από ποτέ απαραίτητη στη δική μας εποχή;

Σλάβοϊ Ζίζεκ - "Βία, έξι λοξοί στοχασμοί"   

Φιλελεύθερη φιλανθρωπία

Οι ίδιοι οι φιλάνθρωποι που δίνουν εκατομμύρια για την καταπολέμηση του AIDS και για την εκπαίδευση των λαών στην ανεκτικότητα, έχουν καταστρέψει τη ζωή χιλιάδων ανθρώπων με τις χρηματοοικονομικές κερδοσκοπίες τους, δημιουργώντας κατ' αυτόν τον τρόπο τις συνθήκες για την έξαρση εκείνης ακριβώς της μή ανεκτικότητας την οποία προσπαθούν να καταπολεμήσουν. Στις δεκαετίες του '60 και του '70 μπορούσε κανείς να αγοράσει καρτ-ποστάλ μαλακού πορνό, οι οποίες έδειχναν ένα κορίτσι ντυμένο με μπικίνι ή με ένα βραδινό φόρεμα· όταν, ωστόσο, κουνούσες λίγο την καρτ-ποστάλ ή την κοιτούσες από ελαφρώς διαφορετική οπτική γωνία, τα ρούχα του κοριτσιού ως διά μαγείας εξαφανίζονταν, αποκαλύπτοντας το γυμνό του κορμί. Όταν βομβαρδιζόμαστε από τις συγκινητικές ειδήσεις για τη διαγραφή ενός χρέους από αυτά που επιβαρύνουν τις χώρες του Τρίτου κόσμου ή για μια μεγάλη ανθρωπιστική εκστρατεία προκειμένου να εξαλειφθεί μια επικίνδυνη επιδημία, απλώς κουνήστε λίγο την καρτ-ποστάλ, για να δείτε την αισχρή μορφή του φιλελεύθερου κομμουνιστή επί το έργον.
    Τι πρέπει λοιπόν να κάνουμε με τον φιλελεύθερο κομμουνιστή μας, ο οποίος αναμφίβολα είναι καλός άνθρωπος και νοιάζεται πραγματικά για τη φτώχεια και τη βία στον κόσμο, και ο οποίος έχει την πολυτέλεια να νοιάζεται; Αλήθεια, τι να κάνουμε με έναν άνθρωπο ο οποίος δεν μπορεί να εξαγοραστεί από εταιρικά συμφέροντα, επειδή είναι ένας από τους ιδιοκτήτες της εταιρίας· ο οποίος τηρεί όσα λέει και αγωνίζεται πραγματικά για την καταπολέμηση της φτώχειας, επειδή κερδίζει από αυτό· ο οποίος εκφράζει με ειλικρίνεια τη γνώμη του, επειδή είναι τόσο ισχυρός, που μπορεί να το κάνει· ο οποίος είναι γενναίος και σοφός στην ανελέητη προσπάθεια να επιτύχει ό,τι επιχειρεί και δεν σκέφτεται το προσωπικό του όφελος, αφού όλες του οι ανάγκες έχουν ήδη ικανοποιηθεί· και ο οποίος, συν τοις άλλοις, είναι ένας καλός φίλος, ιδιαίτερα για τους συναδέλφους του στο Νταβός;
Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ μάς προσφέρει μια απάντηση στο ποίημά του "Η ανάκριση του καλού":

Κάνε ένα βήμα μπροστά: μαθαίνουμε
Ότι είσαι καλός άνθρωπος.
Δεν εξαγοράζεσαι, αλλά και το αστροπελέκι
Που χτυπάει το σπίτι
Δεν εξαγοράζεται.
Τηρείς όσα λες.
Αλλά τι είπες;
Είσαι ειλικρινής, λες τη γνώμη σου.
Ποιά γνώμη;
Είσαι γενναίος.
Απέναντι σε ποιόν;
Είσαι σοφός.
Για όφελος ποιού;
Δεν σκέφτεσαι το προσωπικό σου συμφέρον.
Τίνος το συμφέρον σκέφτεσαι τότε;
Είσαι καλός φίλος.
Είσαι επίσης καλός φίλος των καλών ανθρώπων;

Άκουσέ μας λοιπόν: ξέρουμε
Ότι είσαι ο εχθρός μας. Γι αυτό τώρα
Θα σε στήσουμε σ' έναν τοίχο. Αλλά λαμβάνοντας υπόψη τις 
αρετές σου και τις καλές σου ιδιότητες
θα σε στήσουμε σ' έναν καλό τοίχο και θα σε πυροβολήσουμε
Με μια καλή σφαίρα από ένα καλό όπλο και θα σε θάψουμε
Μ' ένα καλό φτυάρι στην καλή γή.
   
                                                             Slavoj Žižek (Βία, έξι λοξοί στοχασμοί)

Προσεγγίζοντας την έννοια του φιλελεύθερου κομμουνιστή...(συνέχεια από προηγούμενο ποστ)

Αυτή η τελική "κυριαρχική" χειρονομία (σ.σ. η φιλανθρωπία) επιτρέπει στον καπιταλιστή να ξεφύγει από τον φαύλο κύκλο της επ' άπειρον διευρυνόμενης αναπαραγωγής, του να κερδίζει χρήματα απλώς για να κερδίζει περισσότερα χρήματα. Όταν δωρίζει τον συσσωρευμένο πλούτο του για το κοινό καλό, ο καπιταλιστής αρνείται τον εαυτό του ως απλή ενσάρκωση του κεφαλαίου και της αναπαραγωγικής κυκλοφορίας του· η ζωή του αποκτά νόημα. Η διευρυμένη αναπαραγωγή παύει πλέον να είναι αυτοσκοπός. Επιπλέον, ο καπιταλιστής επιτυγχάνει με αυτόν τον τρόπο τη μετάβαση από τον έρωτα στο θυμό, από τη διαστροφική "ερωτική" λογική της συσσώρευσης στην επιθυμία για δημόσια αναγνώριση και φήμη. Τούτο σημαίνει ότι, σε τελική ανάλυση, πρέπει να θεωρήσουμε μορφές όπως ο Σόρος ή ο Γκέιτς ως προσωποποιήσεις της εγγενούς αυτοαναίρεσης της καπιταλιστικής διαδικασίας καθαυτήν: το φιλανθρωπικό έργο τους -οι τεράστιες δωρεές τους για δημόσια ευημερία- δεν είναι απλώς απότοκο της προσωπικής τους ιδιοσυγκρασίας. Άσχετα από το αν είναι ειλικρινείς ή υποκριτικές, αποτελούν τη λογική κατάληξη της καπιταλιστικής κυκλοφορίας και είναι αναγκαίες από αυστηρά οικονομική άποψη, αφού επιτρέπουν στο καπιταλιστικό σύστημα να αναβάλει την κρίση του. Αποκαθιστούν την ισορροπία -ένα είδος αναδιανομής τού πλούτου υπέρ των πραγματικά ενδεών- αποφεύγοντας μια μοιραία παγίδα: την ολέθρια λογική της μνησικακίας, από πλευράς των τάξεων που υφίστανται την εκμετάλλευση, και της αναγκαστικής  κρατιστικής αναδιανομής του πλούτου, που μόνο σε γενικευμένη δυστυχία μπορεί να οδηγήσει. Προλαμβάνουν επίσης, θα μπορούσε να προσθέσει κανείς, τον άλλο τρόπο αποκατάστασης ενός είδους ισορροπίας και διατράνωσης του θυμού μέσω της κυριαρχικής δαπάνης, δηλαδή τους πολέμους... 
    Αυτό το παράδοξο σηματοδοτεί μια καίρια δυσχέρεια της εποχής μας: ο καπιταλισμός σήμερα δεν μπορεί να αναπαραχθεί μόνος του. Χρειάζεται την εξωοικονομική φιλανθρωπία για να συντηρεί τον κύκλο της κοινωνικής αναπαραγωγής. 

                                                              Slavoj Žižek (Βία, έξι λοξοί στοχασμοί)

Προσεγγίζοντας την έννοια του φιλελεύθερου κομμουνιστή...

  Η δομή "κάτι να αποτελεί το φάρμακο ενάντια στην απειλή που το ίδιο δημιουργεί" είναι εξαιρετικά εμφανής στο σημερινό ιδεολογικό τοπίο. Πάρτε, για παράδειγμα, τη μορφή του μεγαλοκεφαλαιούχου και φιλάνθρωπου Τζορτζ Σόρος. Ο Σόρος είναι η ενσάρκωση της πιο αδίστακτης χρηματοοικονομικής κερδοσκοπικής εκμετάλλευσης σε συνδυασμό με το αντίδοτό της, το ανθρωπιστικό ενδιαφέρον για τις καταστροφικές κοινωνικές επιπτώσεις μιας αχαλίνωτης οικονομίας της αγοράς. Ακόμα και η καθημερινή ρουτίνα του χαρακτηρίζεται από μια αυτοαναιρούμενη αντίστιξη: ο μισός εργάσιμος χρόνος του είναι αφιερωμένος σε χρηματοοικονομικές κερδοσκοπίες και ο άλλος μισός σε ανθρωπιστικές δραστηριότητες -όπως το να χρηματοδοτεί πολιτιστικές και δημοκρατικές δραστηριότητες στις μετακομμουνιστικές χώρες, να γράφει επιφυλλίδες και βιβλία-, οι οποίες σε τελική ανάλυση αντιμάχονται τις συνέπειες των ίδιων του των κερδοσκοπιών.
    Τα δύο πρόσωπα του Μπιλ Γκέιτς μοιάζουν πολύ με τα δύο πρόσωπα του Τζορτζ Σόρος. Ο ανάλγητος επιχειρηματίας καταστρέφει ή εξαγοράζει τους ανταγωνιστές του, αποσκοπεί ουσιαστικά να εξασφαλίσει μονοπωλιακή θέση στην αγορά, μετέρχεται όλα τα κόλπα του επαγγέλματος για να επιτύχει τους στόχους του. Συγχρόνως, ο μεγαλύτερος φιλάνθρωπος στην ιστορία της ανθρωπότητας, παραδόξως, ρωτάει: "Τί ωφελεί να έχουμε Η/Υ, αν οι άνθρωποι δεν έχουν να φάνε και πεθαίνουν από δυσεντερία;" Στη φιλελευθεροκομμουνιστική ηθική, το ανελέητο κυνήγι του κέρδους αντισταθμίζεται από τη φιλανθρωπία. Η φιλανθρωπία είναι το ανθρωπιστικό προσωπείο που κρύβει το αληθινό πρόσωπο της οικονομικής εκμετάλλευσης. Σ' έναν υπερεγωτικό εκβιασμό γιγαντιαίων διαστάσεων, οι ανεπτυγμένες χώρες "συνδράμουν" τις υπανάπτυκτες, με ανθρωπιστική βοήθεια, δάνεια κ.ο.κ., και με τον τρόπο αυτό αποφεύγουν το κομβικό ζήτημα, δηλαδή τη συνενοχή και τη συνυπευθυνότητά τους για την ελεεινή κατάσταση των υπανάπτυκτων.

Slavoj Žižek (Βία, έξι λοξοί στοχασμοί)

(η συνέχεια μετά τη βραδυνή επιμπαλκόνια -Balkάνοια- κρασοκατάνυξη...) 

Βία: υποκειμενική και αντικειμενική

Η καταπολέμηση κάθε μορφής βίας, από την άμεση, υλική βία (μαζικές δολοφονίες, τρομοκρατικές ενέργειες) μέχρι την ιδεολογική βία (ρατσισμός, υποκίνηση σε βίαιες ενέργειες, διακρίσεις με βάση το φύλο), φαίνεται ότι είναι το κύριο μέλημα της ανεκτικής φιλελεύθερης στάσης που επικρατεί σήμερα. Ένα σήμα SOS συντηρεί τέτοιες συζητήσεις, καταπνίγοντας κάθε άλλη προσέγγιση· όλα τα υπόλοιπα μπορούν και πρέπει να περιμένουν...
   Δεν υπάρχει κάτι ύποπτο; και μάλιστα παθολογικό,  σε αυτή την εστίαση στην υποκειμενική βία -εκείνη τη βία που διαπράττεται από σαφώς προσδιορίσιμους κοινωνικούς δρώντες, είτε αυτοί είναι κακοποιά άτομα είτε πειθαρχημένοι κατασταλτικοί μηχανισμοί είτε φανατισμένα πλήθη; Δεν προσπαθεί μετά μανίας να αποσπάσει την προσοχή μας από την αληθινή καρδιά του προβλήματος, συγκαλύπτοντας άλλες μορφές βίας και συμμετέχοντας έτσι ενεργά σε αυτές; Σύμφωνα με ένα γνωστό ανέκδοτο, κάποιος γερμανός αξιωματικός επισκέφθηκε τον Πικάσο [Pablo Picasso] στο ατελιέ του στο Παρίσι κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Εκεί είδε την Γκερνίκα και, σκανδαλισμένος από το μοντερνιστικό "χάος" του πίνακα, ρώτησε τον Πικάσο: "Εσείς το κάνατε αυτό;" Ο Πικάσο ατάραχα απάντησε: "Όχι, ΕΣΕΙΣ το κάνατε αυτό!"
   Πολλοί φιλελεύθεροι σήμερα, όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με βίαια ξεσπάσματα όπως οι πρόσφατες λεηλασίες στα προάστια του Παρισιού, ρωτούν τους λίγους εναπομείναντες αριστερούς που ακόμα υπολογίζουν σε έναν ριζοσπαστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας: "Εσείς δεν είστε που το κάνατε αυτό; Αυτό θέλετε;" Και εμείς θα έπρεπε να απαντήσουμε, όπως ο Πικάσο: "Όχι, εσείς το κάνατε αυτό! Αυτό είναι το αληθινό αποτέλεσμα της δικής σας πολιτικής!"

Slavoj Žižek (Βία, έξι λοξοί στοχασμοί)